Khi tuổi tác tăng lên, người lao động phải đối diện với nhiều thách thức trong việc duy trì việc làm và ổn định cuộc sống. Nhiều người lao động trên 60 tuổi dù đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn tiếp tục làm việc. Trong cuộc cách mạng tinh gọn, sắp xếp tổ chức bộ máy hiện nay, số người nghỉ hưu sớm sẽ tăng đột biến và họ vẫn còn có nhu cầu tìm việc và mong muốn có việc làm, Vậy thực trạng việc làm của người lao động lớn tuổi nói chung ra sao? Cần có những giải pháp gì để hỗ trợ họ
Ảnh 1: Người lớn tuổi tập luyện thể dục giữ gìn sức khỏe trên Quảng trường Nguyễn Sinh Sắc - Nguyễn Tất Thành
Thực trạng việc làm của người lao động lớn tuổi
Lao động lớn tuổi thường là cụm từ chỉ những lao động từ 45-60 tuổi (thậm chí hơn), có kinh nghiệm làm việc dày dặn nhưng sức khỏe giảm sút và khả năng thích ứng với công nghệ mới còn hạn chế. Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, số lao động này chủ yếu tập trung trong các lĩnh vực:
Lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản là nơi lao động cao tuổi chiếm tỷ lệ cao với các công việc như sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản, chế biến hải sản… Đây là các công việc quen thuộc nhưng thường có thu nhập thấp và mang tính bấp bênh.
Các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và làng nghề truyền thống là khu vực tiếp theo có đông lao động (tại Bình Định có thể kể đến các ngành như đúc đồng, gốm, dệt chiếu, làm nón…). Đây là cơ hội giúp người lao động lớn tuổi duy trì thu nhập nhờ kinh nghiệm tích lũy.
Dịch vụ và buôn bán nhỏ cũng là những công việc mà một bộ phận lớn người lao động lớn tuổi cũng thường tham gia như bán hàng rong, chạy xe ôm, giúp việc nhà hoặc mở quán ăn nhỏ để kiếm sống.
Ngoài ra, ở các khu công nghiệp và doanh nghiệp tại nhiều địa phương cũng tuyển dụng lao động lớn tuổi, nhất là các công việc đặc thù như bảo vệ, tạp vụ, làm việc thời vụ hoặc những ngành nghề nặng nhọc, độc hại mà người trẻ không làm như khai thác, chế biến đá granit, chế biến gỗ, lâm sản… Tuy nhiên, cơ hội không nhiều vì các công ty thường ưu tiên lao động trẻ.
Chính vì những đặc điểm như trên, lao động lớn tuổi phải đối mặt với những thách thức cơ bản như thiếu cơ hội việc làm ổn định vì xu hướng tuyển dụng ưu tiên người trẻ; sức khỏe giảm sút vì 1 số ngành nghề làm công việc nặng nhọc khiến nhiều người không còn đủ khả năng lao động hiệu quả; thiếu kỹ năng công nghệ do lao động lớn tuổi khó theo kịp yêu cầu của nhiều ngành nghề mới; thu nhập thấp, không đủ sống và cũng chưa có nhiều những chương trình hỗ trợ, đào tạo nghề dành cho lao động lớn tuổi.
Những nguyên nhân để lao động lớn tuổi, “nghỉ hưu” nhưng vẫn muốn tiếp tục làm việc
Về kinh tế, thực tế không phải lao động lớn tuổi nào nghỉ hưu hoặc đến tuổi nghỉ hưu cũng có thu nhập đủ để trang trải cuộc sống, một số có mức lương hưu hoặc trợ cấp xã hội thấp không đủ đáp ứng chi phí sinh hoạt, đặc biệt với những người không có khoản tiết kiệm đáng kể. Trong bối cảnh giá cả sinh hoạt ngày càng tăng, đặc biệt là chi phí y tế, khiến nhiều người buộc phải tiếp tục làm việc để duy trì cuộc sống.
Lao động lớn tuổi thường là cụm từ chỉ những lao động từ 45-60 tuổi (thậm chí hơn), có kinh nghiệm làm việc dày dặn nhưng sức khỏe giảm sút và khả năng thích ứng với công nghệ mới còn hạn chế. Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, số lao động này chủ yếu tập trung trong các lĩnh vực:
Lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản là nơi lao động cao tuổi chiếm tỷ lệ cao với các công việc như sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản, chế biến hải sản… Đây là các công việc quen thuộc nhưng thường có thu nhập thấp và mang tính bấp bênh.
Các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và làng nghề truyền thống là khu vực tiếp theo có đông lao động (tại Bình Định có thể kể đến các ngành như đúc đồng, gốm, dệt chiếu, làm nón…). Đây là cơ hội giúp người lao động lớn tuổi duy trì thu nhập nhờ kinh nghiệm tích lũy.
Dịch vụ và buôn bán nhỏ cũng là những công việc mà một bộ phận lớn người lao động lớn tuổi cũng thường tham gia như bán hàng rong, chạy xe ôm, giúp việc nhà hoặc mở quán ăn nhỏ để kiếm sống.
Ngoài ra, ở các khu công nghiệp và doanh nghiệp tại nhiều địa phương cũng tuyển dụng lao động lớn tuổi, nhất là các công việc đặc thù như bảo vệ, tạp vụ, làm việc thời vụ hoặc những ngành nghề nặng nhọc, độc hại mà người trẻ không làm như khai thác, chế biến đá granit, chế biến gỗ, lâm sản… Tuy nhiên, cơ hội không nhiều vì các công ty thường ưu tiên lao động trẻ.
Chính vì những đặc điểm như trên, lao động lớn tuổi phải đối mặt với những thách thức cơ bản như thiếu cơ hội việc làm ổn định vì xu hướng tuyển dụng ưu tiên người trẻ; sức khỏe giảm sút vì 1 số ngành nghề làm công việc nặng nhọc khiến nhiều người không còn đủ khả năng lao động hiệu quả; thiếu kỹ năng công nghệ do lao động lớn tuổi khó theo kịp yêu cầu của nhiều ngành nghề mới; thu nhập thấp, không đủ sống và cũng chưa có nhiều những chương trình hỗ trợ, đào tạo nghề dành cho lao động lớn tuổi.
Những nguyên nhân để lao động lớn tuổi, “nghỉ hưu” nhưng vẫn muốn tiếp tục làm việc
Về kinh tế, thực tế không phải lao động lớn tuổi nào nghỉ hưu hoặc đến tuổi nghỉ hưu cũng có thu nhập đủ để trang trải cuộc sống, một số có mức lương hưu hoặc trợ cấp xã hội thấp không đủ đáp ứng chi phí sinh hoạt, đặc biệt với những người không có khoản tiết kiệm đáng kể. Trong bối cảnh giá cả sinh hoạt ngày càng tăng, đặc biệt là chi phí y tế, khiến nhiều người buộc phải tiếp tục làm việc để duy trì cuộc sống.
Ảnh 2: Ông Văn Tô Cúc - đã vào độ tuổi 70, vẫn làm bảo vệ cho 1 cơ sở dịch vụ tại TP Quy Nhơn.
Nhiều lao động tự do, nông dân hoặc công nhân hợp đồng ngắn hạn không tham gia bảo hiểm xã hội trong suốt quá trình lao động nên không có nguồn thu nhập khi về già, tức là không có lương hưu hoặc trợ cấp xã hội, số khác có đóng nhưng không đủ năm tham gia bảo hiểm xã hội để hưởng lương hưu, dẫn đến việc họ phải tiếp tục lao động để kiếm sống.
Một số người vẫn phải lo cho con cái (học phí đại học, lập gia đình…) hoặc chăm sóc cháu nhỏ hoặc gia đình có người bệnh tật, cần thêm thu nhập để trang trải viện phí,… đều là những nguyên nhân xuất phát từ gánh nặng tài chính gia đình, dẫn đến lao động lớn tuổi vẫn làm việc sau khi nghỉ hưu.
Về nguyên nhân xã hội, có thể thấy các dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi như viện dưỡng lão, bảo trợ xã hội còn hạn chế, khiến họ phải tự kiếm sống thay vì dựa vào trợ cấp hoặc sự chăm sóc của con cháu. Bên cạnh đó, ở nông thôn, nhiều người cao tuổi không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục làm nông nghiệp hoặc lao động phổ thông vì đây là số đối tượng thường ít tham gia bảo hiểm xã hội nhất, nên không có lương hưu, vẫn phải tiếp tục làm việc nếu còn sức khỏe.
Một số lao động lớn tuổi khác lại có quan niệm rằng “còn sức thì còn làm” và không muốn trở thành gánh nặng cho con cháu. Thậm chí, trong một số gia đình, việc nghỉ hưu sớm có thể bị xem là lười biếng, không có trách nhiệm.
Dưới góc độ tâm lý, việc tiếp tục làm việc khi lớn tuổi hoặc đã nghỉ hưu có thể coi như nhu cầu duy trì sự tự chủ và giá trị bản thân, những người này không muốn sống phụ thuộc vào con cháu, họ muốn tự kiếm tiền để có sự độc lập tài chính. Qua những công việc họ làm, có thể thu nhập thấp nhưng điều đó mang lại cho họ cảm giác có ích, giúp họ duy trì sự tự tin và giá trị bản thân.
Ở một số người khác, nhất là những người làm trong khu vực công, những người có con cháu ở xa, sau khi nghỉ hưu, nhiều người cảm thấy trống trải, không biết làm gì, dễ rơi vào trạng thái cô đơn và trầm cảm. Có những người không vượt qua được và mất sớm, có người nhận ra điều đó và coi việc quay trở lại làm việc, dù công việc đó đơn giản, thu nhập thấp thì đó cũng là cơ hội giúp họ có sự giao tiếp xã hội, duy trì tinh thần minh mẫn và cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn.
Một nguyên nhân nữa, xuất phát từ môi trường lao động, đó là trong thực tế có một số ngành nghề không có ranh giới tuổi lao động như tiểu thủ công nghiệp, buôn bán nhỏ, làm nông nghiệp, ngư nghiệp…, người lao động không có quy định chặt chẽ về tuổi nghỉ hưu, nên họ vẫn tiếp tục làm việc miễn là còn sức khỏe. Ở một số vị trí như bảo vệ, giúp việc nhà, lái xe, người sử dụng lao động vẫn ưu tiên những người lớn tuổi vì họ đáng tin cậy và có kinh nghiệm, mức lương trả cho họ không cao nên vẫn tuyển dụng. Có những lĩnh vực lao động lại ưu tiên xu hướng tuyển dụng lao động lớn tuổi như những công việc công việc không yêu cầu nhiều sức lực nhưng cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn, chẳng hạn như trông giữ kho hàng, dọn dẹp, chăm sóc cây cảnh… hoặc như các tổ chức xã hội, du lịch cộng đồng thì việc ưu tiên, khuyến khích người cao tuổi tham gia vào các hoạt động hướng dẫn viên, kể chuyện lịch sử, quảng bá văn hóa địa phương lại là một việc làm thu hút khách du lịch vì người lớn tuổi thường là người gìn giữ phong tục, tập quán và hiểu biết về văn hóa, lịch sử vùng, miền.
Giải pháp hỗ trợ việc làm cho lao động lớn tuổi
Khuyến khích tuyển dụng lao động lớn tuổi, chính quyền có thể đưa ra chính sách ưu đãi về thuế hoặc hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi. Đồng thời, cần có quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của họ, tránh tình trạng làm việc quá sức với mức lương không tương xứng.
Đào tạo kỹ năng và chuyển đổi nghề nghiệp thông qua việc tổ chức các khóa đào tạo nghề phù hợp như kỹ năng bán hàng (ví dụ như bán hàng trên mạng xã hội), sử dụng công nghệ cơ bản, làm du lịch cộng đồng (hướng dẫn 1 số kỹ năng hướng dẫn viên cơ bản, giới thiệu làng nghề)…
Hỗ trợ lao động lớn tuổi tham gia vào các mô hình hợp tác xã, tổ chức sản xuất quy mô nhỏ để tận dụng kinh nghiệm của họ. Khuyến khích các mô hình kinh doanh hộ gia đình, buôn bán nhỏ lẻ bằng cách hỗ trợ vay vốn, hướng dẫn kỹ năng quản lý tài chính.
Bộ luật Lao động 2019 đã có nhiều điều khoản bảo vệ quyền lợi của lao động lớn tuổi, đảm bảo họ có cơ hội tiếp tục làm việc nếu có nhu cầu, đồng thời được hỗ trợ về chế độ bảo hiểm và điều kiện lao động phù hợp. Điều này góp phần tạo điều kiện cho lao động lớn tuổi duy trì thu nhập, ổn định cuộc sống nhưng vẫn bảo vệ được sức khỏe. Người lao động lớn tuổi nói chung đang gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì việc làm và thu nhập. Tuy nhiên, nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp từ chính quyền và sự tham gia tích cực của doanh nghiệp, xã hội, họ hoàn toàn có thể tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế địa phương. Việc tạo điều kiện cho lao động lớn tuổi không chỉ giúp đảm bảo an sinh xã hội mà còn tận dụng được nguồn lực kinh nghiệm quý báu của họ.
Bộ luật Lao động 2019 của Việt Nam có những quy định cụ thể về lao động lớn tuổi nhằm đảm bảo quyền lợi và điều kiện làm việc phù hợp với sức khỏe của họ. Dưới đây là một số điều khoản quan trọng liên quan đến lao động lớn tuổi:
Điều 148. Người lao động cao tuổi
Người lao động cao tuổi là người tiếp tục làm việc sau độ tuổi nghỉ hưu theo quy định của pháp luật.
Nhà nước khuyến khích người sử dụng lao động tạo điều kiện để người lao động cao tuổi làm việc phù hợp với sức khỏe và nguyện vọng.
Điều 169. Tuổi nghỉ hưu
Từ ngày 01/01/2021, tuổi nghỉ hưu được quy định như sau:
Lao động nam: 60 tuổi 3 tháng, sau đó tăng dần đến 62 tuổi vào năm 2028.
Lao động nữ: 55 tuổi 4 tháng, sau đó tăng dần đến 60 tuổi vào năm 2035.
Người lao động có thể nghỉ hưu sớm (trước tối đa 5 năm) nếu làm công việc nặng nhọc, độc hại hoặc có tình trạng sức khỏe đặc biệt.
Điều 149. Sử dụng lao động cao tuổi
Khi tiếp tục làm việc, người lao động cao tuổi được thỏa thuận về thời gian làm việc, công việc phù hợp với sức khỏe.
Người sử dụng lao động không được bố trí lao động cao tuổi làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe.
Người lao động cao tuổi có thể làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn và được hưởng quyền lợi như lao động bình thường.
Khi nghỉ việc, người lao động cao tuổi được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội theo quy định.
Một số người vẫn phải lo cho con cái (học phí đại học, lập gia đình…) hoặc chăm sóc cháu nhỏ hoặc gia đình có người bệnh tật, cần thêm thu nhập để trang trải viện phí,… đều là những nguyên nhân xuất phát từ gánh nặng tài chính gia đình, dẫn đến lao động lớn tuổi vẫn làm việc sau khi nghỉ hưu.
Về nguyên nhân xã hội, có thể thấy các dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi như viện dưỡng lão, bảo trợ xã hội còn hạn chế, khiến họ phải tự kiếm sống thay vì dựa vào trợ cấp hoặc sự chăm sóc của con cháu. Bên cạnh đó, ở nông thôn, nhiều người cao tuổi không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục làm nông nghiệp hoặc lao động phổ thông vì đây là số đối tượng thường ít tham gia bảo hiểm xã hội nhất, nên không có lương hưu, vẫn phải tiếp tục làm việc nếu còn sức khỏe.
Một số lao động lớn tuổi khác lại có quan niệm rằng “còn sức thì còn làm” và không muốn trở thành gánh nặng cho con cháu. Thậm chí, trong một số gia đình, việc nghỉ hưu sớm có thể bị xem là lười biếng, không có trách nhiệm.
Dưới góc độ tâm lý, việc tiếp tục làm việc khi lớn tuổi hoặc đã nghỉ hưu có thể coi như nhu cầu duy trì sự tự chủ và giá trị bản thân, những người này không muốn sống phụ thuộc vào con cháu, họ muốn tự kiếm tiền để có sự độc lập tài chính. Qua những công việc họ làm, có thể thu nhập thấp nhưng điều đó mang lại cho họ cảm giác có ích, giúp họ duy trì sự tự tin và giá trị bản thân.
Ở một số người khác, nhất là những người làm trong khu vực công, những người có con cháu ở xa, sau khi nghỉ hưu, nhiều người cảm thấy trống trải, không biết làm gì, dễ rơi vào trạng thái cô đơn và trầm cảm. Có những người không vượt qua được và mất sớm, có người nhận ra điều đó và coi việc quay trở lại làm việc, dù công việc đó đơn giản, thu nhập thấp thì đó cũng là cơ hội giúp họ có sự giao tiếp xã hội, duy trì tinh thần minh mẫn và cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn.
Một nguyên nhân nữa, xuất phát từ môi trường lao động, đó là trong thực tế có một số ngành nghề không có ranh giới tuổi lao động như tiểu thủ công nghiệp, buôn bán nhỏ, làm nông nghiệp, ngư nghiệp…, người lao động không có quy định chặt chẽ về tuổi nghỉ hưu, nên họ vẫn tiếp tục làm việc miễn là còn sức khỏe. Ở một số vị trí như bảo vệ, giúp việc nhà, lái xe, người sử dụng lao động vẫn ưu tiên những người lớn tuổi vì họ đáng tin cậy và có kinh nghiệm, mức lương trả cho họ không cao nên vẫn tuyển dụng. Có những lĩnh vực lao động lại ưu tiên xu hướng tuyển dụng lao động lớn tuổi như những công việc công việc không yêu cầu nhiều sức lực nhưng cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn, chẳng hạn như trông giữ kho hàng, dọn dẹp, chăm sóc cây cảnh… hoặc như các tổ chức xã hội, du lịch cộng đồng thì việc ưu tiên, khuyến khích người cao tuổi tham gia vào các hoạt động hướng dẫn viên, kể chuyện lịch sử, quảng bá văn hóa địa phương lại là một việc làm thu hút khách du lịch vì người lớn tuổi thường là người gìn giữ phong tục, tập quán và hiểu biết về văn hóa, lịch sử vùng, miền.
Giải pháp hỗ trợ việc làm cho lao động lớn tuổi
Khuyến khích tuyển dụng lao động lớn tuổi, chính quyền có thể đưa ra chính sách ưu đãi về thuế hoặc hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi. Đồng thời, cần có quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của họ, tránh tình trạng làm việc quá sức với mức lương không tương xứng.
Đào tạo kỹ năng và chuyển đổi nghề nghiệp thông qua việc tổ chức các khóa đào tạo nghề phù hợp như kỹ năng bán hàng (ví dụ như bán hàng trên mạng xã hội), sử dụng công nghệ cơ bản, làm du lịch cộng đồng (hướng dẫn 1 số kỹ năng hướng dẫn viên cơ bản, giới thiệu làng nghề)…
Hỗ trợ lao động lớn tuổi tham gia vào các mô hình hợp tác xã, tổ chức sản xuất quy mô nhỏ để tận dụng kinh nghiệm của họ. Khuyến khích các mô hình kinh doanh hộ gia đình, buôn bán nhỏ lẻ bằng cách hỗ trợ vay vốn, hướng dẫn kỹ năng quản lý tài chính.
Bộ luật Lao động 2019 đã có nhiều điều khoản bảo vệ quyền lợi của lao động lớn tuổi, đảm bảo họ có cơ hội tiếp tục làm việc nếu có nhu cầu, đồng thời được hỗ trợ về chế độ bảo hiểm và điều kiện lao động phù hợp. Điều này góp phần tạo điều kiện cho lao động lớn tuổi duy trì thu nhập, ổn định cuộc sống nhưng vẫn bảo vệ được sức khỏe. Người lao động lớn tuổi nói chung đang gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì việc làm và thu nhập. Tuy nhiên, nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp từ chính quyền và sự tham gia tích cực của doanh nghiệp, xã hội, họ hoàn toàn có thể tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế địa phương. Việc tạo điều kiện cho lao động lớn tuổi không chỉ giúp đảm bảo an sinh xã hội mà còn tận dụng được nguồn lực kinh nghiệm quý báu của họ.
Bộ luật Lao động 2019 của Việt Nam có những quy định cụ thể về lao động lớn tuổi nhằm đảm bảo quyền lợi và điều kiện làm việc phù hợp với sức khỏe của họ. Dưới đây là một số điều khoản quan trọng liên quan đến lao động lớn tuổi:
Điều 148. Người lao động cao tuổi
Người lao động cao tuổi là người tiếp tục làm việc sau độ tuổi nghỉ hưu theo quy định của pháp luật.
Nhà nước khuyến khích người sử dụng lao động tạo điều kiện để người lao động cao tuổi làm việc phù hợp với sức khỏe và nguyện vọng.
Điều 169. Tuổi nghỉ hưu
Từ ngày 01/01/2021, tuổi nghỉ hưu được quy định như sau:
Lao động nam: 60 tuổi 3 tháng, sau đó tăng dần đến 62 tuổi vào năm 2028.
Lao động nữ: 55 tuổi 4 tháng, sau đó tăng dần đến 60 tuổi vào năm 2035.
Người lao động có thể nghỉ hưu sớm (trước tối đa 5 năm) nếu làm công việc nặng nhọc, độc hại hoặc có tình trạng sức khỏe đặc biệt.
Điều 149. Sử dụng lao động cao tuổi
Khi tiếp tục làm việc, người lao động cao tuổi được thỏa thuận về thời gian làm việc, công việc phù hợp với sức khỏe.
Người sử dụng lao động không được bố trí lao động cao tuổi làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe.
Người lao động cao tuổi có thể làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn và được hưởng quyền lợi như lao động bình thường.
Khi nghỉ việc, người lao động cao tuổi được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội theo quy định.